Schachten: integrale aanpak bespaart kosten en levert kwaliteit

Het artikel ‘Integraal en in samenhang (1)’ uit Bouwkwaliteit in de praktijk nummer 10-2015 zette het belang uiteen van integraal en in samenhang borgen van kwaliteit. Het voorliggende artikel geeft een praktijkvoorbeeld hiervan: het ontwerpen en uitvoeren van schachten in woongebouwen. In de SBR referentiedetails is bij de renovatiedetails een voorbeeld opgenomen (zowel een horizontale als verticale doorsnede). Dit artikel van drs. ing. Harry Nieman verscheen eerder in Bouwkwaliteit in de Praktijk, nr. 5, mei 2017, als deel 2 van de reeks Integraal en in samenhang. De inhoud is nog steeds relevant voor kwaliteitsborgers en aannemers.

Ontwerpen begint met het definiëren van de vraag van de klant. Dit wordt vastgelegd in een Programma van Eisen (PvE). Voor de meeste klanten is een dergelijk document niet te begrijpen. Daarom zijn moderne bouwers actief om bijvoorbeeld met virtuele ‘reality’ de klanten duidelijk te maken wat zij kunnen verwachten. Ook mock-ups van dakramen, dakkapellen, keukens en badkamers worden ingezet om teleurstellingen achteraf te voorkomen.

Op basis van het PvE worden concepten ontwikkeld, waaronder het energieconcept. Het energieconcept is de basis voor een integraal ontwerp. In dit concept wordt een optimum gecreëerd tussen situering, bouwkundige- en installatietechnische maatregelen, waarmee aan de gestelde energiezuinigheidseisen wordt voldaan. Vervolgens wordt dit concept per ontwerpfase steeds verder uitgewerkt. Het ontwerpen en bouwen van schachten is deels een resultaat van het energieconcept. Schachten hebben echter nog meer functies dan het ‘opbergen’ van leidingen voor de verwarming, ventilatie, zonnepanelen en -collectoren.

Ontwerpaspecten

Doel

Schachten zijn bedoeld om leidingen in op te nemen. Denk hierbij aan de leidingen voor de riolering, hemelwaterafvoer, ventilatie, verwarming, zonnepanelen, zonnecollectoren, eventuele rookgasafvoer, gas, warm en koud water, elektra en digitale infrastructuur. Ontwerp schachten niet te krap. Vooral de grotere leidingen voor riolering en ventilatie vragen veel ruimte. De aansluitingen met de individuele woningen worden gerealiseerd met 45° en 90° bochten. Een 3D-tekening geeft inzicht in de benodigde ruimte.

Efficiënt ontwerpen

De schacht moet op een logische plaats worden gerealiseerd, dus dicht bij de toiletten, badkamer en technische ruimten. Leidingen voor de riolering onder afschot verslepen in de betonvloer kan tot een doorsnede van 75 mm. Ventilatiekanalen worden vaak ingestort. De gangbare kanalen met een diameter van 125 mm instorten lukt echter niet bij de gebruikelijke dikte van de betonvloer. Daarom worden er rechthoekige kanalen (70 x 170 mm) gebruikt. De doorlaat is hetzelfde, echter door de overgangen van rond naar rechthoekig, plus de haakse aansluitingen, wordt de weerstand sterk vergroot. Moderne systemen met ronde toe- en afvoerleidingen naar elke verblijfsruimte (daardoor is de diameter kleiner) maken het mogelijk effectiever en efficiënter te ventileren. Bijkomend voordeel is dat deze systemen ook de weerstand verminderen. Een schacht bouwen is een kostbare aangelegenheid en door een logische plaatsing kan het aantal schachten worden beperkt.

Brandveiligheid

Schachten zijn onderdeel van de scheiding van de brandcompartimenten en moeten dus een weerstand tegen branddoorslag van 60 minuten bezitten. De aansluiting van een toilet op de standleiding moet daarom brandwerend worden uitgevoerd (zie detail R 372.7.0.01). In artikel 2.58 van Bouwbesluit 2012 staat vermeld dat de binnenzijde van schachten met een diameter groter dan 0,15 m2 en grenzend aan meer dan één brandcompartiment, moeten voldoen aan brandklasse A2 (in principe dus onbrandbaar materiaal).

Geluid

Vooral riolering die door een schacht loopt, kan veel geluid geven. Akoestisch ontkoppelen en geen haakse bochten is het devies. Schachten sluiten aan tegen de wanden en vloeren van het casco en kunnen daardoor geluid overdragen en de geluidsisolatie beperken. Het luchtgeluid-niveauverschil (geluidsisolatie) naar een verblijfsgebied van een naast- of bovengelegen woning moet ten minste 52 dB zijn. Door een combinatie van gewicht (bijvoorbeeld 100kg/m2) van de schachtwanden en akoestisch ontkoppelde aansluitdetails, wordt deze flankerende geluidoverdracht beperkt.

Via schachten kan ook het geluid worden overgedragen dat de verwarmingsinstallatie of het ventilatiesysteem maakt. Deze systemen mogen niet meer dan 30 dB geluid veroorzaken in de verblijfsruimten van de woningen. Dat geldt ook voor geluid van toiletten, kranen, hydrofoors en liften vanuit algemene ruimten en andere woningen.

Verdunningsfactor

Schachten hebben een beëindiging op het dak en in de fundering. Via rookgasafvoeren en ventilatiepijpen worden de rookgassen en ventilatielucht afgevoerd. Belangrijk is dat deze gassen en afvoerlucht voldoende verdund worden voordat deze weer als verse ventilatielucht zijn te gebruiken. In NEN 1087 is een rekenmethode opgenomen waarmee de vereiste verdunning (voor ventilatie en rookgas van gasgestookte toestellen: 0,01) kan worden berekend. Voor andere brandstoffen is de eis overigens beduidend strenger.

Riool- en hemelwaterafvoer

De standleiding moet worden aangesloten op het gemeenteriool. Onder de begane grondvloer wordt de verticale standleiding aangesloten op een horizontale rioleringspijp. Deze gaat onder afschot naar een doorvoer door de fundering. Buiten het gebouw wordt deze leiding aangesloten op het gemeenteriool. In gebieden waar inklinking van de grond te verwachten is, wordt via een zogenaamd polderstuk op de riolering aangesloten. Dit polderstuk zorgt ervoor dat bij inklinking van de grond de riolering niet afbreekt ter plaatse van de fundering. Schachten worden ook gebruikt om het hemelwater van het dak af te voeren. Een ontwerper doet er verstandig aan het afschot zo te ontwerpen dat het laagste punt ter plaatse van de schacht uitkomt, zodat het hemelwater niet in de dakvloer hoeft te worden versleept. Een dergelijke leiding kan voor afkoeling in het plafond zorgen. Dat kan leiden tot aftekening van de leiding in het plafond.

Waterdichtheid

Ter plaatse van de dakvloer wordt de waterdichte laag doorbroken. Plaats deze doorvoer (dakopbouw) zodanig dat waterdichte aansluiting correct is te realiseren. Houd daarbij voldoende afstand tot de dakranden.

Gebruik

In toiletten en badkamer worden steeds meer voorzieningen aangebracht om ouderen langer thuis te kunnen laten wonen. Denk aan allerlei beugels om mensen ondersteuning te bieden. Deze beugels worden op de wanden gemonteerd. Een schachtwand of andere scheidingswanden moeten de krachten die ontstaan bij het belasten van de beugels kunnen opvangen.

Enkele vuistregels

Leg de plattegronden van de verschillende appartementen digitaal op elkaar en beoordeel of de schachten overal doorlopen, zonder dat deze ‘versleept’ moeten worden. Zorg ervoor dat de ventilatietoevoer in de gevel wordt gesitueerd en dat rookgas en ventilatielucht via het dak worden afgevoerd. Projecteer de afvoerpunten voor het hemelwater dicht bij de plaats waar de schacht tegen de dakvloer eindigt.

Uitvoeringsaspecten

Bij de ontwerpaspecten is aangegeven dat de schachten vooral niet te krap moeten worden ontworpen. Bouwen vraagt om 3D-ontwerpen, zodat er rekening wordt gehouden met aansluitingen en montage. Een standleiding voor riolering moet zodanig worden aangebracht dat er geen geluidsoverlast ontstaat. Vaak worden de leidingen bekleed met een isolatiepakket (schalen). Deze schalen (meestal met een dikte van 50 mm) hebben geen enkel effect als deze de pijp niet volledig omsluiten. Houd dus hiermee rekening. Hetzelfde geldt voor de beugels waarmee de pijp wordt vastgezet. Er moet ruimte voor zijn en de monteur moet voldoende ruimte hebben om deze te bevestigen.

Op het dak wordt de schacht vaak beëindigd met een dakopbouw. Deze dakopbouw zorgt ervoor dat de leidingen en kanalen waterdicht door het dak heen komen. De dakopbouw wordt afgerond met een plaat waar de regenkappen op worden gemonteerd. De dakopbouw wordt in het werk gemaakt of geprefabriceerd. Voor beide gevallen geldt dat de dakbedekking waterdicht op deze dakopbouw moet worden aangesloten. Waarschuw de ontwerper wanneer de dakopbouw te dicht bij de dakranden wordt gesitueerd. Daardoor kan de dakdekker zijn dakbedekking niet goed aansluiten op de dakopbouw en is het risico op lekkages groot.

Enkele uitvoeringstips

Hiervoor is aangegeven dat het verstandig is afvoerpunten in het dak van hemelwaterafvoeren, die in de schacht moeten worden opgenomen, dicht bij de schacht te positioneren, dat heeft consequenties voor het afschot. Laat daarom door de dakdekker vroegtijdig een ontwerp maken, waarmee verslepen van hemelwaterafvoeren in de dakvloer wordt voorkomen. Om de valsnelheid in de standleidingen te verlagen, worden chicanes ingebouwd. Deze vragen ook ruimte. Overleg met de loodgieter op welke wijze deze kunnen worden gerealiseerd. Ga verder na of de leverancier van de schachtwanden aan de geluidseisen kan voldoen. Controleer ook welke brandwerende doorvoer van het toilet moet worden toegepast.

Aantoonbaarheid (compliance)

In bijgaande checklist is aangegeven welke aspecten moeten worden beoordeeld en op welke wijze een prestatie kan worden aangetoond. Voor de geluidseisen is een meting noodzakelijk. Dat geldt ook voor de luchtdichtheid van kanalen. Voor andere componenten volstaan een kwaliteitsverklaring en foto’s van een goede montage. Ook dakdekkers werken vaak onder certificaat en verstrekken verzekerde garantie.

Informatie over de auteur

Drs. ing. Harry Nieman is kwartiermaker bij het Instituut voor Bouwkwaliteit.

Bron: Bouwkwaliteit in de Praktijk, nr. 5, mei 2017.